Explainer: કચ્છનું ‘છારી-ઢંઢ’ ગુજરાતની પાંચમી રામસર સાઈટ બન્યું, આ વેટલેન્ડ કેમ છે ખાસ અને આ દરજ્જાથી શું લાભ થશે?

 ગુજરાતે પક્ષી અને પર્યાવરણીય સંરક્ષણમાં વધુ એક સીમાચિહ્ન હાંસલ કર્યું છે. કચ્છના છારી-ઢંઢ પક્ષી અભ્યારણને સત્તાવાર રીતે રામસર સાઈટ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. આ સાથે જ આ ગુજરાતની પાંચમી અને કચ્છમાં પ્રથમ વેટલેન્ડ્સ રામસર સાઈટ બની છે. ત્યારે જાણો રામસર સાઈટનું શું મહત્વ છે, કચ્છના છારી-ઢંઢને રામસર સાઈટ જાહેર કરવાથી તેનું મહત્વ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે કેવી રીતે વધશે?આ છારી-ઢંઢ નખત્રાણા તાલુકાના ફુલય ગામ નજીક આવેલું છે, જે ભૂજની ઉત્તર-પશ્ચિમની 80 કિ.મી.અને નખત્રાણાથી 30 કિ.મી. દૂર છે. છારીનો અર્થ ક્ષાર અને ઢંઢ એટલે છીછરું જળપ્લાવીત ક્ષેત્ર. નાના છીછરા ખાબોચિયા માટે સિંધી ભાષામાં ઢંઢ એવો શબ્દ છે. આ એક મોસમી વેટલેન્ડ્સ-રણ છે અને માત્ર ચોમાસામાં ઉત્તર તરફ વહેતા નદી નાળા અને આસપાસની ટેકરીઓના વિશાળ વેટલેન્ડ્સ ક્ષેત્રના પાણીના કારણે કાદવ યુક્ત બને છે. આ છારી-ઢંઢ નખત્રાણા તાલુકાના ફુલ્લે ગામ નજીક આવેલું છે, જે ભૂજની ઉત્તર-પશ્ચિમની 80 કિ.મી. અને નખત્રાણાથી 30 કિ.મી. દૂર છે. ગુજરાત સરકારની માહિતી મુજબ અહીં આશરે 307 પક્ષીઓની જાતિઓ જોવા મળે છે અને તે ખાસ કરીને રૅપર્ટ્સ, વોટર ફ્લાય, વેડર્સ વગેરે જોવા મળે છે. કચ્છમાં પ્રકૃતિ પ્રેમીઓ માટે એક ઇકો-ટૂરિઝમ પ્રવાસના ક્ષેત્રે છારી-ઢંઢ એક મનોહર અને સમૃદ્ધ ક્ષેત્ર છે.આશરે 227 ચોરસ કિલોમીટર (22,700 હેક્ટર) માં ફેલાયેલ, આ વેટલેન્ડ્સ-રણ અને ઘાસના મેદાનો વચ્ચે સ્થિત એક અનોખી ઇકોસિસ્ટમ ધરાવે છે. શિયાળા દરમિયાન અહીં સાઇબેરિયા, મધ્ય એશિયા અને યુરોપના 25000 થી 40,000 જેટલા કોમન ક્રેન (કુંજ), મળતાવડી ટીટોડી અને ચોટીલી પેણ સ્થળાંતર કરીને આવે છે. આ ઉપરાંત લેસર ફ્લેમિંગો અને ગ્રેટર ફ્લેમિંગો (હંજ) તેમજ સારસ પણ‌ અહીં જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત, અહીં લુપ્તપ્રાય ડાલમેશિયન પેલિકન, ઓરિએન્ટલ ડાર્ટર, બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્ક અને અનેક શિકારી પક્ષીઓ જોવા મળે છે. માત્ર પક્ષીઓ જ નહીં, પરંતુ આ વિસ્તાર ચિંકારા, રણ લોમડી, હેણોતરો (કેરેકલ), રણ બિલાડી અને વરુ જેવા વન્યજીવોનું પણ મહત્વનું આશ્રયસ્થાન છે.વર્ષ 2008 માં, તેને ગુજરાતનું પ્રથમ ‘કન્ઝર્વેશન રિઝર્વ’ જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારથી છારી-ધાંધ વિશ્વભરના પક્ષી પ્રેમીઓ, સંશોધકો અને પક્ષીવિદો માટે એક પસંદગીનું સ્થળ બની ગયું છે. પક્ષી-નિરીક્ષણ ટ્રેલ્સનું આયોજન કરવામાં સામેલ વૈશ્વિક ટૂર ઓપરેટરો અને પક્ષીવિદો માટે, રિઝર્વની મુલાકાત લેનારા 80 ટકાથી વધુ મુલાકાતીઓ વિદેશી પ્રવાસીઓ છે, જે મુખ્યત્વે નોર્ડિક દેશો, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને યુનાઇટેડ કિંગડમના છે. અત્યાર સુધીમાં 52 થી વધુ દેશોના મુલાકાતીઓ આ અનોખા વેટલેન્ડની એક ઝલક જોવા માટે આવ્યા છે.રાજ્ય સરકાર પર્યાવરણીય સંરક્ષણ, જૈવવિવિધતા અને વેટલેન્ડ્સ વ્યવસ્થાપન માટે સતત પ્રયત્નશીલ છે. રાજ્યમાં મરીન નેશનલ પાર્ક અને અભયારણ્ય, ખીજડિયા અભયારણ્ય, નળસરોવર અભયારણ્ય, છારી-ઢંઢ, કચ્છનું નાનું રણ-ઘુડખર અભયારણ્ય અને પોરબંદર પક્ષી અભયારણ્ય જેવા અનેક વેટલેન્ડ આધારિત સંરક્ષિત વિસ્તારો છે. ગાંધીનગર સ્થિત ગીર ફાઉન્ડેશન, ગુજરાતમાં જળભૂમિ ઇકોસિસ્ટમની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, દેખરેખ કાર્યક્રમો અને વેટલેન્ડ સંશોધન અને દસ્તાવેજીકરણમાં સક્રિયપણે કાર્યરત છે.કહ્યું કે, કચ્છમાં ઇકો-ટુરિઝમ અને પર્યાવરણીય સંરક્ષણમાં એક નવો સીમાચિહ્ન ઉમેરાયો છે. એશિયાના સૌથી મોટા ઘાસના મેદાન ગણાતા બન્ની પ્રદેશના કિનારે સ્થિત, છારી-ઢંઢ સંરક્ષણ અભયારણ્યને સત્તાવાર રીતે આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વનું વેટલેન્ડ, રામસર સ્થળ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. નળસરોવર, થોળ, ખીજડિયા અને વઢવાણ પછી, છારી-ઢંઢ ગુજરાતનું પાંચમું અને કચ્છનું પ્રથમ રામસર સ્થળ બન્યું છે.મંત્રીએ ઉમેર્યું હતું કે, છારી-ઢંઢ પક્ષી અભયારણ્યને રામસર સ્થળ તરીકે આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતા આપવામાં આવી છે, તે ગુજરાત માટે ગર્વની વાત છે. તે પર્યાવરણીય સંરક્ષણમાં રાજ્યના પ્રયાસોને વૈશ્વિક સ્તરે માન્યતા આપે છે. આ માન્યતા છારી-ઢંઢ વેટલેન્ડના લાંબા ગાળાના સંરક્ષણને સુનિશ્ચિત કરશે, સ્થળાંતર કરનારા અને રહેણાંક પક્ષીઓ માટે સલામત નિવાસસ્થાન તરીકે તેની ભૂમિકાને મજબૂત બનાવશે અને દુર્લભ અને લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓના સંરક્ષણ માટે વિશેષ પગલાં લેવા સક્ષમ બનાવશે. વધુમાં, રામસર દરજ્જો આ પ્રદેશમાં ઇકો-ટુરિઝમને પ્રોત્સાહન આપશે, સ્થાનિક સમુદાયો માટે રોજગાર અને આવકની નવી તકો ઊભી કરશે. પર્યાવરણીય જાગૃતિ, શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓ અને સમુદાયની ભાગીદારીમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો થશે.2 ફેબ્રુઆરી, 1971 ના રોજ ઈરાનના રામસરમાં આયોજિત એક પરિષદમાં, ભાગ લેનારા રાષ્ટ્રોએ વેટલેન્ડ્સ વિસ્તારોના સંરક્ષણ માટે એક સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા. આ સંધિ રામસર પરિષદ તરીકે જાણીતી બની. તેણે સંયુક્ત, સમાવેશી પ્રયાસો દ્વારા વૈશ્વિક સ્તરે જૈવવિવિધતામાં થતા ફેરફારોનું સંચાલન અને નિયમન કરવાની ઇચ્છા દર્શાવી. તે 21 ડિસેમ્બર, 1975 ના ​​રોજ અમલમાં આવી. આ સંમેલનનું આયોજન ઈરાની પર્યાવરણ વિભાગ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.તે જળભૂમિના સંરક્ષણ અને તેમના સંસાધનોના સમજદાર ટકાઉ ઉપયોગ અંગે રાષ્ટ્રીય પગલાં અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગની જોગવાઈ કરે છે. રામસર સંધિના સહભાગીઓ નિયમિતપણે “આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વના વેસ્ટલેન્ડ, ખાસ કરીને જળચર પક્ષીઓનો નિવાસસ્થાન પૂરો પાડતા વિસ્તારોને ઓળખવા અને તેનું રક્ષણ કરવા સંમત થવા માટે મળે છે. ભારતનું રામસર નેટવર્ક 2014 માં 26 સ્થળોથી વધીને હવે 98 સ્થળોએ પહોંચી ગયું છે, જે 276 ટકાથી વધુનો વધારો દર્શાવે છે.